Lớp Cao Đẳng, HVPG tại Hà Nội
Đề cương: PHẨM Phân biỆt thẾ
I. Ý chính:
Phẩm phân biệt thế gian có các nội dung chính:
A. Hữu tình và vô tình thế gian
1. Ba cõi
2. Ngũ thú tạp cư
3. Thất thức trụ
4. Cửu hữu tình cư
B. Chúng sinh và luân hồi sinh tử
1. Tứ sinh
2. Tồn tại hỗ tương
3. Vô ngã
C. Duyên khởi
1. 12 nhân duyên
2. Tính chất 12 nhân duyên
3. 4 loại duyên khởi
4. Nhân quả
D. Thọ mạng và tử của hữu tình
1. Tứ thực
2. Thức lúc chết
3. Trung hữu
E. Khí thế gian
F. Thời gian và không gian
II. Nội dung
A. Ba cõi:
Theo phân chia của luận Câu xá, 3 cõi chính:
1. Dục giới/Cõi dục (kāmadhātu):
Cõi Dục gồm chung cả năm loài: trời, người, địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh ở xen lộn thành một địa gọi là ngũ thú tạp cư địa. Có bốn thứ phiền não chi phối chúng sinh ở cõi này như: tham, sân, si, mạn
2. Cõi Sắc : Cõi Sắc có bốn địa là Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền và Tứ thiền. Có ba thứ phiền não chi phối chúng sinh ở cõi này như: tham, si, mạn.
3. Cõi Vô sắc: Cõi Vô sắc cũng có bốn địa: Không vô biên xứ địa, Thức vô biên xứ địa, Vô sở hữu xứ địa và Phi tưởng phi phi tưởng xứ địa. Có ba thứ phiền não chi phối chúng sinh ở cõi này như: tham, si, mạn,
Vũ trụ thế giới tuỳ theo nghiệp lực trình độ sai khác của chúng sinh mà chia ra 3 tầng gọi là 3 cõi. Trong đó mỗi cõi lại tuỳ theo lòng tham dục nặng nhẹ mà chia ra cõi Dục và 6 bậc trời cõi Dục. Tuỳ theo sức thiền định cạn sâu mà chia ra làm nhiều bậc thiền thuộc cõi sắc và cõi vô sắc.
B. Lưu chuyển:
Hữu tình thế gian, như đã được đề cập gồm: 3 cõi, 4 loài, 6 đường khác nhau nhưng đều ở trong vòng luân hồi, sinh tử trải qua 4 giai đoạn hữu:
1. Tử hữu: xả bỏ báo thân.
2. Trung hữu: giai đoạn sau khi bỏ báo thân cho đến khi đủ duyên đầu thai .
3. Sinh hữu: giai đoạn trung hữu chờ tái sinh, do vọng tưởng khởi lên tâm ái dục đầu thai.
4. Bản hữu: Chỉ thời gian từ sinh hữu cho đến tử hữu.
C. Duyên khởi:
Duyên khởi (Law of Dependent Origination) được xem là điểm giáo lý trọng tâm của Phật giáo. Nó có một ảnh hưởng nhất định đến nên triết học thế giới. Học thuyết này chứng minh sự hình thành thế giới không phải là sự sáng tạo của thần linh, siêu nhiên, thượng đế. Học thuyết nhấn mạnh rằng thế giới được hình thành là do sự kết hợp của nhiều yếu tố, nhân duyên. Chính vì vậy chúng có tính tạm bợ, nhất thời, khổ đau.
從惑生惑業 從業生於事
從事事惑生 有支理唯此 (Đ.29.49.2)
Tùng hoặc sinh hoặc nghiệp, tùng nghiệp sinh ư sự
Tùng sự sự hoặc sinh, hữu chi lý duy thử
Như trên do hoặc, nghiệp, khổ (cũng gọi là hoặc, nghiệp, sự) mà chúng sinh trải qua bốn giai đoạn hữu lưu chuyển từ quá khứ đến hiện tại, đến tương lai, vô chung, vô thỉ. Hoặc, nghiệp, sự lại là cách diễn đạt khác về 12 nhân duyên. Luận 25 Câu xá (Đ. 29.48.3) giải thích mười hai duyên theo:
1. 一者剎那 (kṣaṇika) Sát-na duyên khởi:
Là một sát-na trong tâm cùng lúc đầy đủ mười hai chi. Ở đây theo dạng nhân qủa đồng thời, có nhân là có quả.
2. 二者連縛Liên phược duyên khởi
Duyên khởi không gián đoạn theo quan hệ nhân trước quả sau.
3. 三者分位 Phân vị duyên khởi
Căn cứ vào thọ quả hiện tại để tìm cái nhân sinh ra nó, và cũng từ đó căn cứ vào tác nhân hiện tại mà biết quả vị tương lai.
4. 四者遠續 Viễn tục duyên khởi
Sự duyên khởi liên tục của 12 chi nhân duyên này không những chỉ một đời, hai đời, ba đời mà còn nhiều đời.
Chuỗi 12 nhân duyên này nối tiếp mãi không ngừng đời này sang đời khác cho tới khi hành giả chứng niết-bàn, không còn luân hồi sinh tử.
D. Khí thế gian:
1. Hạn lượng thế giới:
Thế giới vô lượng có thể chia ra ba hạng: Tiểu thiên thế giới, Trung thiên thế giới, Đại thiên thế giới. Gọi chung là Tam thiên đại thiên thế giới.
2. Thể chất của thế giới
Thế giới được cấu thành bằng 4 trần: sắc, hương, vị, xúc. Và 4 trần này lại do cực vi hợp thành. Cực vi là vật thể rất vi tế, không thể chia chẻ được nữa, nếu chia chẻ ra nữa nó sẽ hoá thành hư không. Mỗi cực vi đều có 4 tánh chất là cứng, ướt, nóng, động (cố thể, dịch thể, nhiệt lực, động lực hay khí thể)
- Tánh cứng rắn có tác dụng bảo trì mọi vật
- Tánh thấp ướt có tác dụng gom dính mọi vật, kết mọi vật
- Tánh ấm nóng có tác dụng thành thục mọi vật
- Tánh chuyển động có tác dụng làm tăng trưởng mọi vật.
3. Thời kỳ thành hoại của thế giới:
Thế giới cứ xoay vần tiếp nối qua bốn thời kỳ: thành, trụ, hoại, không. mỗi thời kỳ là một Trung kiếp, đủ 4 Trung kiếp là 1 Đại kiếp.
- Trạng thái khi thế giới trụ, hoại, và trống không:
Thế giới trong thời trụ gồm 20 Tiểu kiếp. Trong 20 Tiểu kiếp này, tuổi thọ con người có 19 lần tăng lên đến 80.000 tuổi, và 19 lần giảm xuống 10 tuổi. Khi tuổi thọ con người đạt 80.000 thì thân hình đẹp đẽ, tự phát ánh sáng, đi lại nhẹ nhàng như bay. Thế nhưng không biết tu tập nên phát sinh nhiều tính xấu hành động xấu, làm cho tuổi thọ mỗi ngày mỗi giảm đến định mức 10 tuổi, thì có 3 tai biến nhỏ xảy ra: 1) đao binh tai, 2) tật dịch tai và, 3) cơ cẩn tai.
III. Kết luận
Phẩm giới thiệu về các khái niệm:
- Các cõi
- Nguyên nhân đưa đến sự hiện hữu của 2 loại thế gian
- 4 tướng của khí thế gian
Tuy Câu-xá chủ trương “Tam thế thật hữu, pháp thể thường hằng” nhưng vẫn chấp nhận sư chuyển biến không ngừng của các pháp.